Mooi plaatje, maar hoe zit het met de auteursrechten?

 Laatste update 24 mei 2015

Op social media wordt doorlopend beeld- en geluidsmateriaal gedeeld. Logisch: platte tekst alleen trekt geen volgers. Als je een zoekmachine gebruikt, kun je eenvoudig op afbeeldingen zoeken. Even kopiëren en het staat op je device en je kunt ermee doen wat je wilt. In theorie dan, want het materiaal is niet van jou.

Auteursrechten: ook voor foto's en afbeeldingen

Op beeld – en geluidsmateriaal rust meestal auteursrecht. Wat je (leuk) vindt, mag je daarom niet zomaar vrij gebruiken. Auteursrecht ontstaat automatisch, zodra sprake is van werken in de letterkunde, wetenschap of kunst.

Copyright - Ook online in blogs en op social mediaUiteindelijk berusten de auteursrechten bij degene die iets heeft gemaakt. Of dat nu als privépersoon is of beroepsmatig, of het er expliciet bij staat of niet; dat doet allemaal niet ter zake. Ga er gemakshalve maar van uit dat op vrijwel alles wat je voorbij ziet komen, van gezinskiekje tot videoclip, auteursrechten rusten. Ook als iets al volop gedeeld wordt via social media.

Dat je kunt zoeken op afbeeldingen en het technisch gezien kunt kopiëren en verspreiden, wil nog niet zeggen dat het mag. Claimen dat je dit niet wist, is onvoldoende. Zo werkt dat met de wet: je wordt geacht op de hoogte te zijn. Punt.

Toch een gevonden plaatje gebruiken?

Het is zo makkelijk, 'iedereen' doet het, dus wat zou het? Helaas: voor je het weet vindt je een pinnig mailtje in je inbox dat de foto in kwestie direct verwijderd moet worden of, vervelender, heb je een claim aan je broek. En wat te denken van imagoschade? Bedrijven en publieke personen worden niet altijd discreet benaderd, maar worden regelmatig publiekelijk aangesproken op hun kopieerdrift. Deze voorbeelden over gekopieerd design en plagiaat in een roman maken pijnlijk duidelijk dat het gelijk desnoods via (social) media wordt gehaald.

Het pijnpunt ligt bij commercieel gebruik. Je leukt bijvoorbeeld je website, advertentie of blog met een afbeelding die je ergens hebt gedownload op. De kans dat de maker van het materiaal er in die gevallen werk van maakt, is vele malen groter dan bij een privépersoon die op social media een boodschap kracht bijzet met een plaatje. Dat is niet zo raar: een instantie is eenvoudiger te vinden en benaderen dan Elsa33 op Twitter en juist in een commerciële setting komen mensen voor hun belangen op. Bovendien heeft Elsa33 het recht vaak (per ongeluk) aan haar zijde met dank aan het citaatrecht en/of niet-commercieel gebruik. Zie ook hieronder.

Dat de maker gaat uitpluizen waar zijn materiaal zonder vergoeding wordt gebruikt, komt best vaak voor. Iemand die daarover mee kan praten is de auteur Kluun. Hij plukte jarenlang naar eigen inzicht beeldmateriaal van het internet om bij zijn blogs te plaatsen, tot hij de ene na de andere claim kreeg.

Citaatrecht voor afbeeldingen

Als het gaat om zonder vergoeding en zonder toestemming gebruik maken van materiaal is soms niet-commercieel gebruik toegestaan. Verder is alleen citeren toegestaan. Een foto mag je ook  'citeren'. Hier lees je meer over de spelregels rond citeren.

Citeren is lastige materie en vatbaar voor discussie. De lakmoesproef dat een tekst zonder een citaat nog steeds overeind moet blijven, is aardig, maar moeilijker toe te passen bij beeldmateriaal. Wanneer functioneert een foto nou niet (tegelijkertijd) als illustratie? Opletten dus en vooral de bronvermelding niet vergeten.

Rechtenvrij beeldmateriaal

Er bestaat wel rechtenvrij en openbaar beeldmateriaal. Dat valt onder het publieke domein. Als je online zoekt op 'gratis' of 'rechtenvrij' krijg je veel treffers, maar uiteindelijk wordt je in 99% van de gevallen naar een site voor stockfoto's geleid waar je een vergoeding moet betalen. Rechtenvrij materiaal vinden is niet zo makkelijk. Als de maker meer dan 70 jaar geleden overleden is of de rechten heeft vrijgegeven, valt het materiaal onder het publieke domein. Ook wordt soms voor niet-commercieel gebruik een uitzondering gemaakt. Dat zul je per afbeelding moeten checken.

Een vervelend detail is dat fotografen bij bijvoorbeeld Flickr de instellingen kunnen wijzigen. De foto in kwestie is dan ineens niet meer vrij te gebruiken. Je wordt hiervan niet in kennis gesteld. Ja, behalve misschien om je aan te spreken op je 'onrechtmatige gebruik'. Vergezocht? Deze blogger waarschuwt nu voor deze bizarre praktijken. In deze case speelde bovendien een discussie over wat wel/geen commercieel gebruik is. Vervelend, maar nog iets om rekening mee te houden bij de afweging of je het materiaal zonder vergoeding mag gebruiken.

Stockfoto's en eigen beeldmateriaal

Je voelt wel waar ik naartoe wil. De eenvoudigste en voordeligste manier om zonder kopzorgen aan beeldmateriaal te komen is ofwel eigen materiaal te gebruiken ofwel stockfoto's. In het ene geval heb je het auteursrecht en in het andere geval betaal je netjes voor het gebruik. Voor gebruik op het internet betaal je vaak maar een habbekrats.

Auteursrecht geldt uiteraard ook voor tekst, inclusief webteksten. Wees dus voorzichtig met kopiëren en delen met alles wat je tegenkomt op het internet.